Paraliż lotów w USA. Władze wskazują starą sieć, nie AI

Co się stało 13 listopada w amerykańskiej przestrzeni powietrznej

FAA wydała ogólnokrajowy zakaz startów w piątek po południu czasu amerykańskiego. W komunikacie dla linii lotniczych mówiła o nadzwyczajnych okolicznościach i względach bezpieczeństwa. Sekretarz transportu Sean Duffy napisał na platformie X, że problem z łącznością dotyczy wszystkich centrów kontroli ruchu w przestrzeni trasowej (Air Route Traffic Control Centers), a technicy FAA badają jego przyczynę.

To dopiero drugie ogólnokrajowe wstrzymanie lotów w USA od zamachów z 11 września 2001 roku. Poprzednie nastąpiło w styczniu 2023 roku, gdy awarii uległ system komunikatów dla pilotów NOTAM. Samoloty, które były już w powietrzu, kontynuowały lot albo lądowały na lotniskach zapasowych. Według CNBC około 600 maszyn musiało zmienić plany, a FAA zapewniła, że wszystkie loty są pod kontrolą.

Ruch wracał stopniowo. CNBC odnotowało, że około godz. 17:20 czasu wschodniego z Bostonu odleciały pierwsze rejsy do Frankfurtu i Rzymu, a wieczorem samoloty startowały z zachodniego wybrzeża do Azji i na Hawaje. FAA nie podała terminu pełnego przywrócenia ruchu.

Czym jest system SMART i kto go dostarcza

SMART (Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories) to chmurowy system planowania ruchu, który łączy w jednej platformie około 200 strumieni danych. Należą do nich prognozy pogody, trasy lotów, natężenie ruchu i obsada stanowisk kontrolerów. System nie steruje samolotami. Proponuje wcześniejsze zmiany tras i harmonogramów, a decyzję o ich wdrożeniu podejmują ludzie.

Dostawcą jest bostońska firma ASI, dawniej Air Space Intelligence, która w czerwcu 2026 roku zdobyła kontrakt FAA o wartości 875 mln USD. Według oświadczenia FAA z 10 listopada działanie systemu wygląda następująco.

1. Zespół specjalistów FAA w centrum SMART w Waszyngtonie analizuje i weryfikuje dane z systemu.
2. Rekomendacje trafiają do centrum dowodzenia systemem kontroli ruchu w Warrenton w Wirginii.
3. Centrum dowodzenia przekazuje je do lokalnych placówek kontroli ruchu, których kierownictwo decyduje, czy je zastosować.
4. Od startu 21 września system pomógł zmienić trasy 180 lotów. FAA podaje, że oszczędziło to średnio 10 minut i prawie 80 galonów paliwa (ok. 300 litrów) na lot.

Co ustalono o przyczynie awarii

Najbardziej szczegółową wersję podała CBS News. Według jej źródeł aktualizacja prywatnej sieci łączności, która spina centra kontroli ruchu lotniczego, wywołała ponowne uruchomienie sieci, a potem jej awarię i utratę łączności. Siecią zarządza koncern L3Harris, który zdobył ten kontrakt jeszcze jako Harris Corp. w 2002 roku. Bloomberg, powołując się na osobę znającą sprawę, napisał, że FBI nie uważa awarii za atak ani przestępstwo i bada właśnie aktualizację oprogramowania.

Wersja rządu jest zbliżona, choć mniej konkretna. Duffy mówił, że stare przełączniki i routery zostały zalane danymi i zaczęły przekazywać niespójne informacje radarowe i komunikacyjne, co od godz. 12:36 czasu wschodniego obserwowano w placówkach w całym kraju. Mullin dodał, że FAA instalowała nowy sprzęt i poprawki, które przeciążyły starszy system, a awaria wygląda na techniczną.

Skala zakłóceń była duża. Według AP w chwili wstrzymania startów w powietrzu było ponad 3,5 tys. samolotów, a co najmniej 827 lotów przekierowano, z czego 670 wróciło na lotniska wylotu. Duffy zapowiedział, że linie lotnicze będą wracać do normalnego rozkładu przez kilka dni. Zaapelował też do Kongresu o dodatkowe 30 mld USD na modernizację kontroli ruchu, ponad zatwierdzone wcześniej 12,5 mld USD.

Dlaczego władze wykluczają udział AI

Pytania o SMART pojawiły się, bo do awarii doszło trzy dni po rozszerzeniu systemu na cały kraj. Firma ASI napisała na X, że wstrzymanie lotów nie wynika z działania SMART, żadnego innego produktu spółki ani integracji z systemami FAA. W piątek Markwayne Mullin mówił jeszcze, że władze sprawdzają taką możliwość i nie można niczego wykluczyć.

Wieczorem administracja przedstawiła wyjaśnienie. Sean Duffy powiedział, że chodzi o stary sprzęt, a cały nowo wdrożony sprzęt działał. Według relacji Associated Press zapewnił też, że nowy system AI do przewidywania problemów w przestrzeni powietrznej nie miał związku z awarią. SecurityWeek odnotowuje, że urzędnicy wykluczyli udział niedawno wdrożonych systemów AI.

Bez związku z decyzją FAA pozostaje według obu stron awaria usług Microsoft 365, która zaczęła się dzień wcześniej. Rzecznik Microsoftu przekazał NBC News, że firma nie ma sygnałów o związku między zakłóceniami. Mullin również uznał obie sprawy za odrębne.

Wdrożenie SMART budziło zastrzeżenia jeszcze przed awarią. Związek zawodowy kontrolerów ruchu lotniczego NATCA informował, że nie uczestniczył w projektowaniu ani testowaniu systemu. Według NBC News grupa demokratycznych parlamentarzystów w liście z 9 października prosiła FAA o wstrzymanie zmian.

Ograniczenia i niepotwierdzone informacje

FAA nie ogłosiła jeszcze technicznej przyczyny awarii. Wersja o aktualizacji sieci L3Harris pochodzi z nieujawnionych źródeł CBS News, a informacja o śledztwie FBI z doniesienia Bloomberga. L3Harris nie odpowiedziała na pytania CBS. Mullin przyznał, że służby nie widzą śladów ataku, ale go jeszcze formalnie nie wykluczają.

Relacje ministrów różnią się w szczegółach. Mullin mówił o nowym sprzęcie, który przeciążył stary system, a Duffy o awarii wyłącznie starej infrastruktury. Liczby odwołanych, opóźnionych i przekierowanych lotów pochodzą z serwisów śledzących ruch i od różnych redakcji, więc nie sumują się w jedną wartość. Opis działania SMART i wyniki z okresu testowego to dane FAA, których niezależnie nie zweryfikowano.

Co oznacza awaria dla podróżnych z Polski i dla Europy

Osoby, które w najbliższych dniach lecą z USA do Polski, powinny sprawdzać status rejsu u przewoźnika, bo samoloty i załogi będą wracać na właściwe miejsca jeszcze przez pewien czas. Unijne rozporządzenie 261/2004 obejmuje loty z USA do UE wykonywane przez przewoźników unijnych. Zakłócenia wywołane decyzjami kontroli ruchu lotniczego zwykle uznaje się za nadzwyczajne okoliczności, które zwalniają z odszkodowania. Prawo do opieki, zmiany trasy lub zwrotu za bilet obowiązuje jednak nadal.

W Europie podobne systemy podlegają nadzorowi Agencji Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA). AI Act wymienia unijne rozporządzenie o bezpieczeństwie lotnictwa cywilnego 2018/1139 wśród przepisów, które mają uwzględniać wymogi dla systemów AI wysokiego ryzyka. Dla polskich firm wdrażających AI w infrastrukturze wniosek jest praktyczny. Przy takich wdrożeniach trzeba z góry ustalić procedurę wyłączenia systemu, sposób szybkiego wykluczenia go z listy przyczyn awarii i zakres udziału ludzi, którzy z niego korzystają.